مجموعه خانه‌های تاریخی ابواسحاقیه؛ ثبت ملی و تخریب در واقعیت

در بافت کهن مسجد جامع اصفهان و در یکی از ارزشمندترین بخش‌های تاریخی شهر اصفهان، مجموعه خانه‌های تاریخی ابواسحاقیه این روزها به نمادی از تناقض میان «ثبت ملی» و «حفاظت واقعی» تبدیل شده‌اند؛ خانه‌هایی که پس از سال‌ها پیگیری فعالان میراث فرهنگی سرانجام در فهرست آثار ملی ثبت شدند، اما به گفته کارشناسان، این ثبت هرگز به‌معنای نجات عملی آن‌ها نبوده است.

منتقدان می‌گویند ثبت ملی، اگر با اقدامات فوری حفاظتی همراه نباشد، تنها یک عنوان اداری باقی می‌ماند. در مورد ابواسحاقیه نیز با وجود ثبت چندین پلاک، عملیات اضطراری مانند شمع‌بندی، پاکسازی، تثبیت سازه و جلوگیری از نفوذ رطوبت انجام نشده و بناها همچنان در معرض فرسایش قرار دارند. برخی از خانه‌ها سقف‌های خود را از دست داده‌اند و بخش‌هایی از آن‌ها فرو ریخته است؛ وضعیتی که روند تخریب را شتاب می‌بخشد.

فعالان میراث‌فرهنگی تأکید دارند که ارزش این مجموعه تنها در تک‌تک بناها نیست، بلکه در پیوستگی بافتی آن نهفته است؛ خانه‌هایی که در کنار هم تصویری از ساختار تاریخی محله را بازسازی می‌کنند. طی دهه‌های گذشته، بخش‌هایی از این محدوده تخریب شده و تغییر کاربری برخی پلاک‌ها به پارک یا فضای آموزشی، نگرانی‌ها درباره از دست رفتن هویت تاریخی منطقه را افزایش داده است. به باور آنان، حذف همین تعداد محدود خانه‌های باقی‌مانده، به‌معنای پاک شدن بخشی از حافظه شهری اصفهان خواهد بود.

در کنار فرسایش کالبدی، مشکلات اجتماعی نیز به این بحران دامن زده است. متروکه بودن خانه‌ها، حضور افراد بی‌خانمان و انباشت زباله در برخی فضاها، خطر آتش‌سوزی را بالا برده است؛ به‌ویژه آنکه در ساختار بعضی بناها از چوب استفاده شده و شعله‌ور شدن یک بخش می‌تواند کل مجموعه را درگیر کند. ساکنان محلی نیز از ناامنی و مزاحمت‌ها گلایه دارند؛ هرچند بسیاری از آن‌ها خواهان احیای این محور تاریخی هستند.

از سوی دیگر، نبود هماهنگی میان نهادهای متولی و پیچیدگی‌های مالکیتی، روند تصمیم‌گیری را کند کرده است. کارشناسان می‌گویند مدیریت چندگانه و پاس‌کاری مسئولیت‌ها باعث شده که اراده‌ای منسجم برای نجات مجموعه شکل نگیرد. در چنین شرایطی، بخش خصوصی نیز تمایلی به سرمایه‌گذاری نشان نمی‌دهد؛ زیرا ثبات مدیریتی، قراردادهای شفاف و تضمین امنیت سرمایه، پیش‌شرط ورود سرمایه‌گذار است.

مسئولان میراث‌فرهنگی استان ضمن تأیید آسیب‌های جدی، از کمبود اعتبار سخن می‌گویند. برآورد اولیه برای مرمت کامل این مجموعه حدود ۷۰ میلیارد تومان اعلام شده است؛ رقمی که در مقایسه با اعتبارات استانی بسیار سنگین است و نیازمند حمایت ملی و همراهی سایر دستگاه‌هاست. با این حال، تأکید می‌شود که متولی قانونی بناها موظف به جلوگیری از تخریب و نگهداری آن‌هاست و مکاتبات لازم نیز انجام شده است.

در نهایت، خانه‌های ابواسحاقیه امروز در نقطه‌ای سرنوشت‌ساز ایستاده‌اند: یا با تأمین اعتبار، اصلاح طرح‌های بالادستی و تعریف کاربری‌های مبتنی بر پژوهش و توجیه اقتصادی به الگویی موفق از احیا تبدیل می‌شوند یا همچون بسیاری از خانه‌های تاریخی دیگر، به‌تدریج از نقشه شهر حذف خواهند شد. زمان اما به سود این بناها نیست؛ هر روز تأخیر، گامی دیگر به‌سوی فروپاشی است و آزمونی جدی برای نظام حفاظت میراث فرهنگی در اصفهان به‌شمار می‌آید.